.png)
Γράφει Ειδικός Συνεργάτης
Τεράστια ερωτήματα για το καθεστώς με το οποίο παραδόθηκαν στην Ελλάδα – Η Σόφια λέει ότι δεν μεταβίβασε την κυριότητα – Γιατί δεν δημοσιοποιείται το Μνημόνιο;
Μια εξαιρετικά σοβαρή διάσταση στην υπόθεση των 48 εκκλησιαστικών κειμηλίων που μεταφέρθηκαν από τη Βουλγαρία στην Ελλάδα δημιουργούν επίσημες βουλγαρικές ανακοινώσεις και δηλώσεις αρμοδίων του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου της Βουλγαρίας.
Και δημιουργούν ένα θεμελιώδες ερώτημα: επέστρεψαν πράγματι τα κλεμμένα το 1917 κειμήλια στους νόμιμους κατόχους τους ή απλώς παραδόθηκαν στην Ελλάδα για χρήση και φύλαξη, με τη Βουλγαρία να εξακολουθεί να θεωρεί ότι διατηρεί την κυριότητά τους; Διότι εάν ισχύει το δεύτερο, τότε η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική από την εικόνα μιας ιστορικής «επιστροφής» που παρουσιάστηκε στην Ελλάδα και συνιστά μια κανονική εξαπάτηση πρώτου μεγέθους για καθαρά επικοινωνιακούς και πολιτικούς λόγους .
Με βάση τις επίσημες βουλγαρικές διατυπώσεις, τα κειμήλια δεν μεταβιβάστηκαν κατά κυριότητα στην Ελλάδα, αλλά παραχωρήθηκαν για φύλαξη και χρήση, σε καθεστώς που προσομοιάζει περισσότερο σε χρησιδάνειο ή ειδική διακρατική παρακαταθήκη
Άλλο «επιστρέφουν» λοιπόν και άλλο «παραδίδονται για φύλαξη». Στις 29 Σεπτεμβρίου 2026, η ελληνική κυβέρνηση ανακοίνωσε πανηγυρικά ότι «στην Ελλάδα επιστρέφουν 48 κειμήλια» από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοινίσσης, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης, τα οποία είχαν μεταφερθεί στη Σόφια το 1917, κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η ίδια ανακοίνωση χαρακτήρισε τη συμφωνία Μνημόνιο για την αμοιβαία «κατάθεση» κειμηλίων. Σχεδόν ταυτόχρονα, όμως, η επίσημη ανακοίνωση του Υπουργικού Συμβουλίου της Βουλγαρίας χρησιμοποίησε μια πολύ πιο συγκεκριμένη και νομικά κρίσιμη διατύπωση.
Το έγγραφο, ανακοινώνοντας την έγκριση της συμφωνίας, αναφέρει ότι αυτή προβλέπει:
«реципрочно предаване за съхранение» δηλαδή: «αμοιβαία παράδοση για φύλαξη».
Δεν κάνει λόγο για μεταβίβαση της κυριότητας των ελληνικών κειμηλίων.
Αυτό από μόνο του θα μπορούσε ίσως να θεωρηθεί διπλωματική ορολογία. Όσα ακολούθησαν, όμως, καθιστούν το ζήτημα πολύ σοβαρότερο.
«Δεν δωρίστηκαν ούτε μεταβιβάστηκαν ως ιδιοκτησία!». Στις 3 Οκτωβρίου, η αναπληρώτρια καθηγήτρια Πετράνκα Νεντέλτσεβα, επικεφαλής του Τμήματος Εκθέσεων και Διεθνών Δραστηριοτήτων του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου της Βουλγαρίας, έκανε στο κρατικό βουλγαρικό πρακτορείο ειδήσεων BTA μια δήλωση που αλλάζει δραματικά τα δεδομένα.
Το BTA έβαλε μάλιστα ως ξεχωριστό μεσότιτλο:
«ПРЕДМЕТИТЕ СА ДАДЕНИ ВРЕМЕННО»
δηλαδή: «ΤΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΔΟΘΗΚΑΝ ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ».
Η Νεντέλτσεβα δήλωσε ότι τα αντικείμενα δόθηκαν στην ελληνική πλευρά «за послужване», δηλαδή προς χρήση, και εξήγησε η ίδια τι σημαίνει αυτό:
δεν δωρίστηκαν και δεν μεταβιβάστηκαν ως ιδιοκτησία. Πρόσθεσε μάλιστα ότι τα συγκεκριμένα αντικείμενα δεν έχουν διαγραφεί από το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Βουλγαρίας.
Το ίδιο ρεπορτάζ αποκαλύπτει ότι δεν πρόκειται στην πραγματικότητα για 48 φυσικά αντικείμενα, αλλά για 53 αντικείμενα καταχωρισμένα σε 48 αριθμούς ευρετηρίου. Και όλοι αυτοί οι αριθμοί, σύμφωνα με την αρμόδια του μουσείου, εξακολουθούν να υφίστανται στο βουλγαρικό inventory.
Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι η ίδια διευκρίνισε πως τέτοιες παραχωρήσεις «προς χρήση» κανονικά έχουν συγκεκριμένη χρονική διάρκεια, αλλά για τα συγκεκριμένα κειμήλια δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή καθορισμένη ημερομηνία επιστροφής.
Η δήλωση αναπαράχθηκε και από άλλα βουλγαρικά μέσα, μεταξύ των οποίων η Mediapool, η Darik και άλλα ειδησεογραφικά δίκτυα. Δηλαδή ποιος είναι σήμερα ο ιδιοκτήτης; Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του ζητήματος. Εάν η δήλωση της αρμόδιας του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου αποδίδει πράγματι το νομικό περιεχόμενο της συμφωνίας, τότε τα κειμήλια μπορεί να βρίσκονται πλέον στην Ελλάδα, αλλά η βουλγαρική πλευρά δεν θεωρεί ότι εκχώρησε την κυριότητά τους.
Και αυτό απέχει πολύ από την έννοια της ανεπιφύλακτης επιστροφής των κλαπέντων αντικειμένων στους φορείς από τους οποίους αφαιρέθηκαν το 1917.
Το ερώτημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο επειδή η ελληνική ανακοίνωση προβλέπει ότι, μετά την έκθεσή τους στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού έως τις 5 Νοεμβρίου, τα αντικείμενα θα παραδοθούν στις Μονές και στη Μητρόπολη από τις οποίες προέρχονται. Με ποιο καθεστώς όμως θα τα παραλάβουν; Ως κύριοι των δικών τους ιστορικών κειμηλίων; Ως θεματοφύλακες αντικειμένων επί των οποίων η Βουλγαρία εξακολουθεί να προβάλλει τίτλο κυριότητας;
Υπάρχει δυνατότητα της Σόφιας να ζητήσει στο μέλλον την επιστροφή τους; Ποιος αποφασίζει εάν ένα αντικείμενο μετακινηθεί, συντηρηθεί, εκτεθεί αλλού ή χρησιμοποιηθεί λειτουργικά από μια Μονή; Τα ερωτήματα δεν είναι θεωρητικά. Είναι τόσο πραγματικά, ώστε έχουν ήδη τεθεί επισήμως στην ίδια τη βουλγαρική κυβέρνηση.
Επίσημο αίτημα στη Σόφια ζητά να αποκαλυφθεί το καθεστώς ιδιοκτησίας
Στις 5 Οκτωβρίου κατατέθηκε στη βουλγαρική κυβερνητική Πλατφόρμα Πρόσβασης σε Δημόσια Πληροφορία επίσημο αίτημα προς το Υπουργείο Πολιτισμού.
Το ερώτημα 8 της αίτησης ζητεί ευθέως να απαντήσει το υπουργείο:
αν μεταβιβάζεται το δικαίωμα κυριότητας των 48 πολιτιστικών αγαθών,
ποιος παραμένει ιδιοκτήτης εάν δεν μεταβιβάζεται,
αν τα αντικείμενα δίνονται σε κατάθεση, σε προσωρινή ή αόριστη φύλαξη ή με άλλο νομικό καθεστώς,
αν η Βουλγαρία μπορεί να τα ζητήσει πίσω και υπό ποιες προϋποθέσεις,
και ποιος έχει δικαίωμα να αποφασίζει για την περαιτέρω μετακίνησή τους, την αποκατάσταση, έκθεση ή λειτουργική χρήση τους.
Μέχρι σήμερα η αίτηση εμφανίζεται ως υπό επεξεργασία.
Και μόνο το γεγονός ότι τίθενται αυτά τα ερωτήματα στη Σόφια δείχνει πόσο προβληματική είναι η έλλειψη δημοσιότητας γύρω από το πραγματικό κείμενο της συμφωνίας.
Συνθήκη του Νεϊγύ
Το ζήτημα γίνεται ακόμη σοβαρότερο επειδή τα συγκεκριμένα κειμήλια δεν είναι αντικείμενα ασαφούς προέλευσης. Όπως αποκάλυψε από την περασμένη εβδομάδα η “κυριακάτικη δημοκρατία” η Συνθήκη του Νεϊγύ του 1919, που υπογράφηκε μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, περιέχει συγκεκριμένες υποχρεώσεις της Βουλγαρίας για αντικείμενα που αφαιρέθηκαν από κατεχόμενα ελληνικά εδάφη. Αυτή η σύμαβση σε συνδυασμό με την Σύμβαση της Χάγης του 1954 -όπως είχε επισημάνει από τον περασμένο Μάιο μάλιστα σε ειδική εκδήλωση στις Σέρρες ο πρώην πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος- προσφέρουν σοβαρό νομικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο υπήρχε η δυνατότητα να στηριχθεί η ελληνική συνολική διεκδίκηση τους.
Επομένως εκτός από το ερώτημα γιατί η Ελλάδα επέλεξε μια μερική συμφωνία για 48 αριθμούς ευρετηρίου, αντί να επιμείνει στη συνολική επιστροφή των αντικειμένων που καλύπτονται από τις ιστορικές και νομικές αξιώσεις της, τίθεται και δεύτερο, θεμελιώδες ερώτημα: Εεάν για αυτά τα 48 δεν αποκτήθηκε καν ανεπιφύλακτα η κυριότητα, αλλά απλώς η κατοχή ή η χρήση τους, τότε η εικόνα γίνεται πολύ δυσμενέστερη από αυτή μιας απλής «μερικής ανταλλαγής».
Υπάρχει ένας μόνο τρόπος να δοθεί οριστική απάντηση. Να δοθεί στη δημοσιότητα ολόκληρο το Μνημόνιο Κατανόησης που υπέγραψαν στις 29 Σεπτεμβρίου η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο Βούλγαρος ομόλογός της Evtim Miloshev, καθώς και ολόκληρα τα πρωτόκολλα παράδοσης-παραλαβής που υπογράφηκαν στις 3 Οκτωβρίου στη Θεσσαλονίκη, στην τελετή παρουσία των πρωθυπουργών των δύο χωρών. Εκεί πρέπει να φαίνεται χωρίς ερμηνείες: ποιος έχει την κυριότητα, ποιος έχει την κατοχή, αν η παραχώρηση είναι προσωρινή ή οριστική, εάν υπάρχει δικαίωμα ανάκλησης ή επιστροφής και τι ακριβώς σημαίνει η «αμοιβαία κατάθεση». Ειδάλλως θα πλανάται στον αέρα η πεποίθηση ότι έχει διαπραχθεί ί μια «απάτη». Σε κάθε περίπτωση προκύπτει μια βαριά αντίφαση που απαιτεί άμεση κυβερνητική απάντηση.
Η ελληνική κοινή γνώμη πληροφορήθηκε ότι «επιστρέφουν» 48 κειμήλια. Την ίδια ώρα, επίσημη αρμόδια του βουλγαρικού Εθνικού Ιστορικού Μουσείου λέει δημόσια ότι τα αντικείμενα δόθηκαν προσωρινά, δεν δωρίστηκαν, δεν μεταβιβάστηκαν ως ιδιοκτησία και δεν διαγράφηκαν από το βουλγαρικό μουσείο. Γιατί η ελληνική κυβέρνηση δεν έχει διαψεύσει μέχρι σήμερα επισήμως τις συγκεκριμένες βουλγαρικές δηλώσεις; Γιατί δεν έχει πει ότι η Βουλγαρία δεν διατηρεί κανένα δικαίωμα κυριότητας; Γιατί δεν έχει παρουσιάσει τον όρο της συμφωνίας που αποδεικνύει ότι τα κειμήλια επεστράφησαν οριστικά; Και γιατί το ίδιο το Μνημόνιο, το μόνο έγγραφο που μπορεί να λύσει οριστικά τη συζήτηση, δεν έχει δοθεί αυτούσιο στη δημοσιότητα; Τα 48 κειμήλια που εκλάπησαν πριν από περισσότερο από έναν αιώνα επέστρεψαν επιτέλους στους πραγματικούς τους κατόχους ή απλώς ταξίδεψαν στην Ελλάδα με έναν τίτλο ιδιοκτησίας που εξακολουθεί, σύμφωνα τουλάχιστον με τη βουλγαρική πλευρά, να βρίσκεται στη Σόφια;
